Çoklu Zekâ Kuramı Çerçevesinde Çocuk Oyun Alanlarının Tasarımı
Çocuk oyun alanları, çocukların kentsel mekân içerisinde güvenle oynayabilmelerini sağlayan,
sosyalleşmelerine olanak tanıyarak gelişimlerine katkı sunan kritik kamusal alanlardır.
Oyun, artık yalnızca “oyalanma” aracı değil, çoklu zekâ alanlarını besleyen bir gelişim
ortamı olarak ele alınmaktadır.
Çocuk oyun alanları, çocukların kentsel mekân içerisinde güvenle oynayabilmelerini
sağlayan ve diğerleri ile sosyalleşmelerine olanak tanıyarak gelişimlerine katkı sağlayan
alanlardır.
Kamusal oyun alanlarının ortaya çıkışı 19. yüzyılın sonlarına dayanır. Geleneksel tarzda
ortaya çıkan bu alanlar genellikle çocukların fiziksel etkinliklerine olanak tanımakta,
hayal gücü ve keşif yeteneklerine dair herhangi bir etkinliği içermemekteydi (Wolley ve
Lowe, 2015). Bu tür parklarda en sık salıncak, kaydırak ve tahterevalli gibi oyun
elemanları kullanılırdı. Geçmişten günümüze çocuk, oyuncak ve oyun arasındaki ilişkiye
bakış açısının değişimiyle birlikte çocuk oyun alanlarının da kapsamı değişmeye
başlamıştır.
Önceleri çocuğu oyalama ve eğlenceli vakit geçirmesini sağlama aracı olarak görülen
oyuncaklar ve oyun oynama etkinliğinin günümüzde, çocuğun gelişimi üzerine katkılarının
fark edilmesi, bu oyun elemanlarının çeşitlenmesi ve oyun alanlarının tasarımı konusunda
oldukça etkili değişimleri de beraberinde getirmiştir. Bir zamanlar salt oyun oynama
aracı olarak görülen oyuncaklar ve oyun alanlarının, yalnızca zihinsel bilişsel, sosyal
ve motor beceriler geliştirme konusunda çocukları desteklemekle kalmadığı aynı zamanda
kişiliğinin biçimlenmesinde ve sosyal hayat içerisindeki düşünce ve davranış şeklinin
gelişiminde de etkin rol oynadığı artık bilinmektedir.
Çocuk oyun alanlarının gelişim sürecinde bu alanların peyzaj mimarlığı kapsamında ele
alınmaya başlamasıyla, çocuk oyun alanları yalnızca oyun elemanlarının yerleştirildiği
bir alan olmanın bir adım daha ötesine geçmiştir. Mimari tasarımın da dokunuşuyla oyun
alanları, yapısal ve bitkisel peyzaj öğelerini de içerecek şekilde bir araya gelerek,
alanın sahip olduğu doğal yapıyı da içerisine alarak çevresindeki tüm öğelerle bütünlük
sağlayacak şekilde, farklı temalarla tasarlanmaya başlanmıştır.
Bu gelişim sürecini bir adım daha ileriye götürmek isteyecek olursak, çocuk psikolojisi
ve çocuk gelişimi söz konusu olduğunda, bu alanların tasarımında en önemli desteklerden
biri de psikoloji ve pedagoji meslek disiplinlerinden gelecektir. Bu alanda yapılmış
olan çalışmaların, çocuğun psikolojik sorunlarını çözme ya da eğitim öğretim hayatlarını
şekillendirme kapsamında kullanımına dair pek çok kaynak bulmak mümkündür. Söz konusu
çocukların gelişiminde oldukça önemli yere sahip olan çocuk oyun alanları ve oyuncakların
tasarımı olduğunda, bu çalışmalardan maalesef yeterince faydalanılmadığı görülmektedir.
Bu bağlamda, çocuk gelişiminde sıklıkla duyduğumuz, çoklu zekâ kuramı ve bu kuramın çocuk
oyun alanları tasarımına nasıl etkileri olabileceği konusuna değinmek faydalı olacaktır.
Çoklu zekâ kuramı ve çocuk oyun alanları
Gardner tarafından geliştirilen çoklu zekâ kuramına göre; bütün çocuklar farklı zekâ
türlerine çeşitli düzeylerde sahip olarak doğarlar, bu zekâ türlerinden bazılarına daha
çok eğilimleri olabilirken bazı zekâ türlerine eğilimleri olmayabilir (Gardner, 2004).
Gardner’ın tanımladığı zekâ alanları
- Sözel – Dilsel zekâ
- Mantıksal – Matematiksel zekâ
- Görsel – Uzamsal zekâ
- Müzikal – Ritmik zekâ
- Bedensel – Duyudevinimsel zekâ
- Kişilerarası – Sosyal zekâ
- İçsel – Özedönük zekâ
- Doğacı – Doğa zekâsı
Bu kuram, kalıplaşmış tek bir eğitim ve öğretim sisteminin dışına çıkarak, her çocuğun
sahip olduğu bireysel farklılığa değer vererek, her bir farklı zekâ türüne uygun
yaklaşımla, çocukların sahip olduğu potansiyeli güçlendirme ve geliştirmeyi hedefler.
Benzer mantıkla çocukların gelişiminde etkin rolü olan çocuk oyun aletleri ve alanlarının
da bu kuram kapsamında geliştirilerek değerlendirilmesi bizi bir adım daha öteye
götürecektir.
Zekâ türleri, öğrenme şekilleri ve oyun kurgusu
Zekâ türleri, özellikleri, öğrenme şekli ve oyun kurgusu
- Sözel – Dilsel zekâ: Etkin olarak dili kullanır; konuşarak, dinleyerek
öğrenir. Dil yeteneğini kullanabileceği, harflerle ve kelimelerle ilgili oyunlar uygundur. - Mantıksal – Matematiksel zekâ: Neden-sonuç ilişkileri kurar, sayıları
sever. Sayılarla sınıflayarak, soyutlayarak öğrenir. Sayılarla oynayabileceği,
hesaplama yapabileceği, neden-sonuç ilişkilerini gözlemleyebileceği oyunlar destekleyicidir. - Görsel – Uzamsal zekâ: Hayal kurmayı sever; filmler, çizgiler, resimler
ilgisini çeker. Görselleştirilmiş sunumlarla ve hayal kurarak öğrenir. Resim yaparak,
renkleri, şekilleri ve objeleri kullanarak ortaya bir şeyler çıkarabileceği oyunlar
uygundur. - İşitsel / Müziksel zekâ: Sesleri ve ritimleri sever. Müzik eşliğinde,
ritimsel seslerle öğrenir. Müzik yapabilecekleri, seslerin daha etkin olduğu oyunlar
önerilir. - Bedensel – Duyudevinimsel zekâ: Bedenini ve ellerini kullanarak
anlatmayı sever. Dokunarak ve bedensel etkinliklerle öğrenir. Tiyatro, dans gibi
bedenlerini kullanarak dahil olabildikleri oyunlar uygundur. - Kişilerarası – Sosyal zekâ: Arkadaş edinmeyi, konuşmayı ve empatiyi
sever. Arkadaşlarıyla iş birliği yaparak, sosyalleşerek öğrenir. Diğerleri ile iş
birliği yapabileceği grup oyunları etkilidir. - İçsel – Özedönük zekâ: Bir konuya odaklanmayı, detaylı düşünmeyi,
akıl yürütmeyi sever. Sosyal zekânın aksine kendi başına çalışmayı, başarmayı tercih
eder. Odaklanma ve konsantrasyon içerikli daha bireysel oyunlar uygundur. - Doğacı – Doğa zekâsı: Çevresiyle ilgilidir; bitki ve hayvanlar
ilgisini çeker, onlarla iletişimi sever. Çevresini gözlemleyerek, inceleyerek öğrenir.
Çevrenin doğal özelliklerini kurguya dahil eden oyunlar destekleyicidir.
Çoklu zekâ boyutlarını temel alarak yapılacak tasarımlarla amaçlanan, farklı öğrenme
şekillerine sahip çocukların tümüne hitap edebilen oyun ve oyun alanları tasarlamak,
çocukların hayal güçlerini daha etkili kullanarak farklı oyun kurguları
geliştirebilmelerini sağlamaktır.
Yalnızca farklı yaş gruplarına göre belirlenen oyun alanlarının bir adım ötesine geçerek,
farklı zekâ boyutlarına hitap eden oyuncaklar ile desteklenmiş oyun kurguları ve oyun
alanları tasarlamak, çocukların oynadıkları oyunlardan daha fazla zevk almalarını
sağlarken aynı zamanda öğrenme becerilerini de artıracaktır.
Çoklu zekâyı destekleyen dış mekân etkinlikleri
Farland ve ark. (2006) dış mekân oyun alanlarında çoklu zekâyı destekleyen oyun alanı
özelliklerini ve etkinlik önerilerinden bazılarını şu şekilde örneklendirmiştir:
Resim
Boyama, parmak boyama, duvarlara resim yapma, ayak ve el izlerini kullanma, heykel ve
maket yapma gibi etkinlikler bedensel, uzamsal, mantıksal, içsel ve sosyal zekâyı
geliştirecektir.
Müzik
Oyun alanında davul, zil, tef gibi enstrümanlar sağlayarak çocukları müziğin ritmini ve
tonunu keşfetmeye desteklemek, müzik grubu oluşturmak, dans etmelerini ve şarkı
söylemelerini sağlamak, oyun aletlerine entegre edilmiş müzikler, müzikal ve sosyal
zekâyı geliştirecektir.
Büyük yapılar
İstifleme blokları, dev tamir ve inşaat aletleri oyuncakları, lego benzeri kütlelerle
çocukların bir şeyler inşa etmesini sağlayacak oyun araçları; uzamsal, mantıksal ve
bedensel zekânın yanı sıra iş birliği ile birlikte yaptıkları şeylerde sosyal zekâyı da
geliştirecektir.
Drama
Farklı meslek gruplarına ait kıyafet ya da aksesuarların olduğu (örneğin itfaiyeci
şapkası, baret, tamirhane aletleri vb.) bir mekân yaratarak bu mesleklere uygun oyun
kurguları geliştirmelerini sağlamak; bedensel, sosyal, içsel, mantıksal, görsel, müziksel,
doğa ve sözel zekâyı geliştirecektir.
Bilim
Doğada oyun alanı aslında açık hava laboratuvarı gibidir. Tohum ekip sulayabilecekleri,
bitki ve böcekleri inceleyebilecekleri, gökyüzünü ve hayvanları gözlemleyebilecekleri
araçlar sağlamak; mantıksal, görsel, doğa zekâsı ve bedensel zekâyı geliştirecektir.
Kitaplar
Oyun arasında biraz mola verip kitap okuma etkinliğiyle sakinleşmelerini sağlamak ya da
kelime oyunları, tekerlemeler ve hikâyelerle sohbete teşvik etmek, harfleri ve kelimeleri
kullanabilecekleri oyun araçları sağlamak; sözel ve sosyal zekâyı geliştirecektir.
Duyusal etkinlikler
Duyusal etkinlikler tüm zekâ türlerine hitap eden etkinliklerdir. Örneğin bir su tablası,
kum, masa, çamur gibi elleri ile şekillendirebilecekleri, ellerini içine sokabilecekleri
malzemelerle oynamak, yaratıcılıklarını büyük ölçüde geliştirerek tüm zekâ türlerini
destekleyecektir.
Başarılı oyun alanları için tasarım ilkeleri
Shackell ve ark. (2008)’na göre başarılı oyun alanlarının iyi konumlandırılmış olması,
doğal unsurlar kullanılarak yapılmış olması, oyun çeşitliliği içeren, engelli çocukları
da içine alabilen, farklı yaş gruplarındaki çocukların bir arada oynamalarına olanak
sağlayan, değişim ve gelişimlerini destekleyen, sürdürülebilir alanlar olarak tasarlanması
önemlidir.
Çocuk oyun alanları için yapılmış olan bu kapsamlı tanıma, çoklu zekâ kuramını temel alan
bir yaklaşımla, “bu alanların farklı zekâ türlerini destekleyici nitelikte tasarımlar
içermesi” ibaresini de eklemek, bu alanların gelişimini bir adım daha öteye
götürecektir.
Kaynakça
Farland, L. and Adhikary, M. 2006. Bringing multiple intelligences outdoors.
Child Care Quarterly 30(2):24-33
Gardner, H. 2004. Frames of Mind The Theory of Multiple Intelligences.
Basic Book : New York
Shackell, A., Butler, N., Doyle, P., Ball, D. 2008.
Design for Play: A guide to creating successful play spaces.
ISBN: 978-1-84775-225-3
Woolley, H., Low, A., 2015.
Exploring the Relationship between Design Approach and Play Value of Outdoor Play Spaces.
Landscape Research, 38(1), 53-74.