Oyun: Çocuğun en önemli işi
Oyun; çocuğun kendi kendine, deneyimleyerek öğrenmesinin en doğal yoludur. Sadece eğlence değil, aynı zamanda keşif, duygu düzenleme ve dünyayı anlama sürecidir.
Oyun temelli öğrenme
OYUN
Çocuğun dili, dünyayı anlama biçimi ve en önemli işi.
Oyun evreleri & gelişim
Oyun, çocuğun dünyayı tanımlama ve anlamlandırma biçimidir.
Maria Montessori
Oyunun önemi ve gelişim alanlarına etkisi
Oyunun, çocuğun gelişim sürecinde çok önemli bir yeri vardır. Motor becerileri, sosyal ve duygusal gelişimi ve zihinsel süreçleri doğrudan etkiler. Oyunun sosyal boyutu; çocukların kişilerarası ilişkilerdeki gelişimini, bilişsel boyutu ise nesnelerle temas ve nesne kullanımındaki gelişimi ele alır.
Çocuk oyun yoluyla büyüklük, şekil, renk, boyut, ağırlık, hacim, ölçme, sayma, zaman, mekân, uzaklık, uzay gibi pek çok kavramı; eşleştirme, sınıflandırma, sıralama, analiz, sentez ve problem çözme gibi zihinsel işlemleri öğrenebilir.
Oyunun çocuğa başlıca kazanımları
- En doğal öğrenme ve keşfetme yolu olması,
- Duygu ve düşüncelerini yansıtma imkânı sağlaması,
- Kurgulama ve hayal gücünü geliştirmesi,
- Problem çözme ve sorunlarla başa çıkma becerilerini desteklemesi,
- El becerileri ve kas sisteminin gelişimine katkı sunması,
- Sosyalleşme ve dış dünyayla etkileşimi artırması,
- Empati ve sempati duygusunun gelişmesine yardımcı olması,
- Sosyal iletişim ve paylaşma becerilerini güçlendirmesi
Oyunun çocuğun yaşına bağlı olarak gelişimi incelendiğinde belirli ardışık aşamalardan geçtiği görülür. Yaş gruplarına göre oyun becerileri ve oyun türleri farklılaşır; fiziksel beceriler kadar sosyal beceriler de yaşla birlikte değişir.
Jean Piaget – Oyunu, çocuğun dünyayı zihinsel olarak yapılandırma süreci olarak tanımlar.
Parten’e göre oyun evreleri: 6 sosyal basamak
Araştırmacı ve sosyolog Parten, oyunu çocukların sosyal becerilerine göre altı evrede ele alır. Bu evreler, çocuğun bireysel oyun deneyiminden işbirlikçi ve kooperatif oyunlara geçişini açıklar.
1. Katılımsız Oyun (Doğum – 3 ay)
Doğumla birlikte bebeğin kol, bacak, el ve ayaklarıyla yaptığı amaçsız ve rastgele hareketler, oyun sürecinin başlangıcı ve diğer beş evrenin temelidir. Bebek, bu hareketler sayesinde vücudunun nasıl çalıştığını keşfetmeye başlar.
Bu dönemde dikkatini çeken herhangi bir şeyi izleyebilir, kendini uyaran davranışlarda bulunabilir. Böylece oto kontrol konusunda ilk deneyimlerini yaşar. Bu evrede kişilerarası bir etkileşim yoktur; odak, bebeğin kendi bedenini ve duyularını tanımasıdır.
2. Tek Başına Oyun (Doğum – 2 yaş)
Çocuğun tek başına oynamayı tercih ettiği dönemdir. Nesneleri yakalamak, ağzına götürmek, çıngırağın sesini dinlemek onun için oyundur. Canlı renkli, ses çıkaran, yumuşak ve dikkat çekici oyuncaklar ilgisini çeker.
Bu dönemde çocuk genellikle çevresindeki oyuncaklarla tek başına oynar; sosyal iletişim ve oyuncak paylaşımı henüz gelişmemiştir. Çevresindeki hiçbir şeyden etkilenmeden kendi oyununa devam etmesi tipiktir. Top yuvarlamak, küplerden kule yapmak bu evreye örnektir.
3. İzleyici Oyun
Çocuk bu dönemde diğer çocuklarla ilişki kurmaksızın, onların oyunlarını izler veya oyuna katılmadan davranışları hakkında sorular sorabilir. Tek başına oyundan farkı, artık diğerlerinin oyununa ilgi duymaya başlamasıdır.
Bu durum endişe verici değildir; aksine son derece doğal bir aşamadır. Yetişkinlerin etraflarını gözlemleyerek öğrendikleri gibi, çocuklar da sadece izleyerek oyunun sosyal kurallarını, ilişkileri ve materyallerin nasıl kullanıldığını öğrenme fırsatı bulurlar. Aynı oyunun farklı oynanış biçimlerini keşfedebilirler.
4. Paralel Oyun (2–4 yaş)
Paralel oyunda çocuklar aynı ortamda, benzer oyuncaklarla oynarlar ancak birlikte oynamazlar; her biri kendi oyununu sürdürür. Sosyal etkileşim sınırlıdır; bir oyuncağı istemek veya düşüncesini söylemek gibi anlık temaslar olabilir.
Etkileşim yok gibi görünse de çocuklar birbirlerine dikkat verir; hareket ve mimikleri kopyalayabilirler. Bu dönem, tek başına/izleyici oyun türünden, sosyal olarak daha olgun işbirlikçi oyunlara geçiş evresi olarak görülür. Genellikle iki yaş civarında başlar, üç–dört yaşa kadar sürebilir.
5. Birlikte Oyun (3–4 yaş)
Çocuklar bir arada, grup hâlinde ve birbirleriyle etkileşim içinde oynar. Çevreye olan ilgileri artmıştır; birbirlerinin fikirlerinden yararlanabilir ve oyun materyallerini paylaşabilirler. Her çocuk kendi oyununu sürdürse de aynı alanı ve temayı paylaşırlar.
Bu evre, çocuğun oyun içindeki aktivitelerden çok diğer çocuklarla ilgilenmeye başladığı bir değişimi işaret eder. İzleyici ve paralel oyunlarda gözlemlediği sosyal davranışları uygulamaya koyar; oyuncaklar hakkında konuşur, diğerlerine oyunda ne yaptıklarını sorar. Önemli düzeyde etkileşim vardır, ancak faaliyetler tam senkronize değildir.
Örneğin, aynı oyun alanı ekipmanı üzerinde bazı çocuklar tırmanırken bazıları sallanabilir; herkes farklı bir şey yapıyor olsa da aynı oyun bağlamını paylaşırlar. Kurallar ve roller tam net değildir; planlı ve yapılandırılmış oyunlardan çok, esnek sosyal etkileşimler görülür.
6. Kooperatif / İşbirlikçi Oyun (+4 yaş)
Çocuğun hem yer aldığı aktiviteyle hem de aktivitedeki diğer katılımcılarla yoğun biçimde ilgilendiği evredir. Çocuklar başkalarıyla iletişim kurar, iş birliği yapar ve grup oyunlarına katılır. Oyunların ortak bir amacı vardır; bu amaca uygun roller paylaşılır ve oyun birlikte yürütülür.
Bu evrede gerçek anlamda sosyal iletişim görülür. Çocuklar tek başına olmadıklarını, oyuncaklarını, rollerini ve düşüncelerini paylaştıklarını fark ederler. Katılımcıların oyunu organize etmesi, roller belirlemesi ve grup kimliği oluşturması mümkündür.
Evcilik gibi oyunlarda iş birliği ve koordinasyon net biçimde gözlenir. Örneğin; iki çocuğun oyun evinde oynamaya karar verdikten sonra, başka bir çocuğun “bebek” rolünü üstlenmesi gerektiğini kabul etmeleri kooperatif oyuna örnektir.
Bu evrede çocuklar grup hedeflerini benimseyebilir, oyun için kurallar koyabilir ve bu kurallara birlikte uymaya çalışırlar. İşbirliği ileri bir beceridir ve küçük çocuklar için zorlayıcı olabilir; bu nedenle çatışmaların yaşanması olağan ve eğitsel açıdan değerlidir.